سال دوم هجرت (سنه الامر)

تغییر قبله و وجوب زکات و روزه‏

هفده ماه پس از ورود رسول خدا به مدینه بود که روز دوشنبه نیمه ماه رجب، در مسجد «بنى سالم بن عوف» که نخستین نماز جمعه در آنجا خوانده شد، قبله از «بیت- المقدس» به کعبه گشت  و رسول خدا دو رکعت از نماز ظهر را به سوى «بیت المقدس» و دو رکعت را به سوى کعبه گزارد . چه نمازهاى چهار رکعتى که در مکّه دو رکعتى بود، یک ماه پس از هجرت چهار رکعت شده بود. وجوب زکات مال و زکات فطره و روزه ماه رمضان و مقرّر شدن نماز عید فطر و عید قربان و دستور قربانى را نیز در سال دوم هجرت نوشته‏اند.

دستور جهاد و آغاز غزوه ها و سریّه‏ ها

ابن اسحاق بر خلاف واقدى که سریّه‏هاى «حمزه» و «عبیده بن حارث» و «سعد بن أبى وقّاص» را در سال اوّل هجرت نوشته است ، مى‏گوید: رسول خدا در سنّ پنجاه و سه سالگى، سیزده سال بعد از بعثت، روز دوشنبه دوازدهم ربیع الأوّل نزدیک‏

ظهر وارد مدینه شد و بقیّه ماه ربیع الأوّل، ربیع الآخر، دو جمادى، رجب، شعبان، رمضان، شوّال، ذى القعده، ذى الحجّه و محرّم را همچنان بدون پیش آمد جنگى در مدینه گذراند و در ماه صفر سال دوم، دوازده ماه پس از ورود به مدینه براى جنگ بیرون رفت .

شماره غزوه‏ هاى رسول خدا (ص)

مسعودى مى‏نویسد: غزوه‏هائى که رسول خدا خود همراه سپاه اسلام بود ۲۶ غزوه است و برخى آن را ۲۷ غزوه نوشته‏اند، جهت اختلاف آن است که دسته اول بازگشت رسول خدا را از «خیبر» به «وادى القرى» با غزوه خیبر یکى دانسته‏اند.

اما دسته دوم، غزوه «خیبر» و غزوه «وادى القرى» را دو غزوه شمرده‏اند. لیکن ابن اسحاق که نامى از «وادى القرى» بعد از «خیبر» نمى‏برد، نیز غزوه‏هاى رسول خدا را ۲۷ غزوه مى‏گوید و «عمره القضاء» را جزء غزوات مى‏شمارد .

نام و ترتیب تاریخى غزوه ‏هاى رسول خدا (ص)

۱- غزوه «ودّان» معروف به غزوه «أبواء»- ماه صفر سال دوّم.

۲- غزوه «بواط» در ناحیه «رضوى»- ربیع الاول سال دوّم.

۳- غزوه «عشیره» از «بطن ینبع»- جمادى الأولى سال دوّم.

۴- غزوه «بدر أولى» یعنى: غزوه «سفوان»- جمادى الآخره سال دوّم.

۵- غزوه «بدر کبرى»- ۱۷ رمضان سال دوّم.

۶- غزوه بنى «سلیم» تا سرزمین «کدر»- شوّال سال دوّم.

۷- غزوه «بنى قینقاع»- شوّال سال دوّم.

۸- غزوه «سویق» تا سرزمین «قرقره الکدر»- ذى الحجّه سال دوّم.

۹- غزوه «غطفان» یعنى: غزوه «ذى أمرّ» در سرزمین نجد- محرّم سال سوّم.

۱۰- غزوه «بحران» که معدنى است در حجاز، در ناحیه «فرع»- ربیع الاخر سال سوّم.

۱۱- غزوه «أحد»- شوّال سال سوّم.

۱۲- غزوه «حمراء الأسد»- شوّال سال سوّم.

۱۳- غزوه «بنى نضیر»- ربیع الأوّل سال چهارم.

۱۴- غزوه «ذات الرقاع» در سرزمین «نخل»- جمادى الأولى سال چهارم.

۱۵- غزوه «بدر آخره»، «بدر الوعد»، «بدر الصفراء»- شعبان سال چهارم.

۱۶- غزوه «دومه الجندل»- ربیع الأوّل سال پنجم.

۱۷- غزوه «خندق»، «أحزاب»- شوّال سال پنجم.

۱۸- غزوه «بنى قریظه»- ذى قعده و ذى حجّه سال پنجم.

۱۹- غزوه «بنى لحیان»، غزوه «عسفان» بر سر طائفه «هذیل»- جمادى- الأولى سال ششم.

۲۰- غزوه «ذى قرد»، غزوه «غابه»، غزوه «فزع»- جمادى الأولى سال ششم.

۲۱- غزوه «بنى المصطلق»، غزوه «مریسیع» بر سر خزاعه- شعبان سال ششم.

۲۲- غزوه «حدیبیه»- ذى قعده سال ششم:

۲۳- غزوه «خیبر»- محرّم سال هفتم.

«عمره القضاء»- ذى قعده سال هفتم.

۲۴- غزوه «فتح مکّه»- رمضان سال هشتم.

۲۵- غزوه «حنین»- شوّال سال هشتم.

۲۶- غزوه «طائف»- شوّال سال هشتم.

۲۷- غزوه «تبوک»- رجب سال نهم.

ابن اسحاق در سیره و طبرسى در إعلام الورى مى‏نویسند: کار رسول خدا در غزوه‏هاى: بدر، أحد، خندق، قریظه، مصطلق، خیبر، فتح، حنین و طائف با دشمن به جنگ کشید. اما مسعودى به جاى «مصطلق»، «تبوک» را نوشته است.

شماره «سریّه» هاى رسول خدا (ص)

ابن اسحاق مى‏گوید: بعثها و سریّه‏هاى رسول خدا سى و هشت بعث یا سریّه بود. مسعودى از جمعى سى و پنج بعث و سریّه و از طبرى چهل و هشت سریّه و از بعضى شصت و شش سریّه و بعث نقل مى‏کند. طبرسى در إعلام الورى سى و شش سریّه مى‏نویسد.

نام و ترتیب تاریخى سریّه‏هاى رسول خدا (ص)

نام و ترتیب سریّه‏ها بر حسب آن که نگارنده بر آنها دست یافته به قرار زیر است:

۱- سریّه «حمزه بن عبد المطّلب» به ساحل دریا، در ناحیه «عیص»- سال دوم بعد از غزوه أبواء.

۲- سریّه «عبیده بن حارث بن مطّلب» به پایینتر از «ثنیّه المرّه»- سال‏ دوم بعد از غزوه أبواء .

۳- سریّه «سعد بن أبى وقّاص» به «خرّار» آبگاهى در «جحفه»- بعد از سریّه حمزه، سال دوم.

۴- سریّه «عبد اللّه بن جحش» به «نخله»- در ماه رجب، بعد از بدر أولى.

۵- سریّه «عمیر بن عدىّ»  براى کشتن «عصماء» دختر «مروان»- رمضان سال دوم.

۶- سریّه «سالم بن عمیر» براى کشتن «أبى عفک»- شوّال سال دوم.

۷- سریّه «محمّد بن مسلمه» براى کشتن «کعب بن أشرف»- ربیع الاول سال سوم.

۸- سریّه «زید بن حارثه» به «قرده»- جمادى الآخره سال سوم.

۹- سریّه «مرثد بن أبى مرثد غنوى»: سریّه «رجیع»- صفر سال چهارم .

۱۰- سریّه «منذر بن عمرو»: سریّه «بئر معونه»- صفر سال چهارم .

۱۱- سریّه «أبو سلمه بن عبد الأسد» به سرزمین «قطن»- محرّم سال چهارم.

۱۲- سریّه «عبد اللّه بن أنیس» جهنى براى کشتن «سفیان بن خالد بن نبیح هذلى لحیانى»- محرّم سال چهارم.

۱۳- سریّه «عمرو بن أمیّه ضمرى» و «سلمه بن أسلم بن حریش» به مکّه بر سر «أبو سفیان»- سال چهارم .

۱۴- سریّه «أبو عبیده بن جرّاح» به «سیف البحر»- ذى الحجّه سال پنجم .

۱۵- سریّه «عبد اللّه بن عتیک» براى کشتن «أبو رافع سلّام بن أبى الحقیق» رمضان سال ششم.

۱۶- سریّه «محمّد بن مسلمه» به «قرطاء»  بر سر «بنى بکر بن کلاب» محرّم سال ششم.

۱۷- سریّه «عمر بن خطّاب» از غزوه لحیان بر سر قاره- ربیع الأول سال ششم.

۱۸- سریّه «هلال بن حارث مزنى» از غزوه لحیان بر سر «بنى مالک بن فهر»- ربیع الأوّل سال ششم.

۱۹- سریّه «بشر بن سوید جهنى» از غزوه لحیان بر سر «بنى حارث بن کنانه»- ربیع الأوّل سال ششم.

۲۰- سریّه «سعد بن عباده جهنى به غمیم- ربیع الأوّل سال ششم.

۲۱- سریّه «عکّاشه بن محصن أسدى» تا «غمر» آبگاهى از بنى أسد- ربیع الأوّل سال ششم.

۲۲- سریّه «محمّد بن مسلمه» به «ذى القصّه» بر سر «بنى ثعلبه» و «بنى- عوال»- ربیع الآخر  سال ششم.

۲۳- سریّه «أبو عبیده بن جرّاح» به «ذى القصّه» بر سر بنى ثعلبه و بنى- عوال- ربیع الآخر سال ششم.

۲۴- سریّه «أبو عبیده بن جرّاح» به «ذى القصّه» در راه عراق – ربیع الآخر سال ششم.

۲۵- سریّه «زید بن حارثه» به «جموم»: سرزمین «بنى سلیم» – ربیع الآخر سال ششم.

۲۶- سریّه «زید بن حارثه» به عیص- جمادى الأولى سال ششم.

۲۷- سریّه «زید بن حارثه» به «طرف» – جمادى الآخره سال ششم.

۲۸- سریّه «زید بن حارثه» به «حسمى» بر سر جذام- جمادى الآخره سال ششم.

۲۹- سریّه «زید بن حارثه» به «مدین» .

۳۰- سریّه «زید بن حارثه» به «وادى القرّى» بر سر «أمّ قرفه»- رجب سال ششم.

۳۱- سریّه «علىّ بن أبى طالب» به «فدک» بر سر «سعد بن بکر»- شعبان سال ششم.

۳۲- سریّه «عبد الرحمن بن عوف» به «دومه الجندل» بر سر «بنى کلب»- شعبان سال ششم.

۳۳- سریّه «أبو عبیده بن جرّاح» به دو کوه «أجأ» و «سلمى» .

۳۴- سریّه «زید بن حارثه» به «وادى القرّى»- رمضان سال ششم.

۳۵- سریّه «عبد اللّه بن رواحه» به «خیبر» .

۳۶- سریّه «عبد اللّه بن رواحه» به «خیبر» بر سر «یسیر بن رزام» یهودى- شوّال سال ششم.

۳۷- سریّه «کرز بن جابر فهرى» به «ذى الجدر»- شوّال سال ششم.

۳۸- سریّه «عمر بن خطّاب» به «تربه»- شعبان سال هفتم.

۳۹- سریّه «أبو بکر» به «نجد» بر سر «بنى کلاب»- شعبان سال هفتم.

۴۰- سریّه «بشیر بن سعد» به «فدک» بر سر «بنى مرّه»- شعبان سال هفتم.

۴۱- سریّه «زبیر بن عوّام» به «فدک» بر سر «بنى مرّه».

۴۲- سریّه «غالب بن عبد اللّه لیثى» به «میفعه» بر سر «بنى ثعلبه» و «بنى عوال»- رمضان سال هفتم.

۴۳- سریّه «بشیر بن سعد» به «یمن» و «جبار» در ناحیه خیبر – در شوّال سال هفتم.

۴۴- سریّه «ابن أبى العوجاء» بر سر «بنى سلیم»- ذى الحجّه سال هفتم.

۴۵- سریّه «عبد اللّه بن أبى حدرد أسلمى» به «غابه»- ذى حجّه سال هفتم.

۴۶- سریّه «محیّصه بن مسعود» به ناحیه فدک- ذى حجّه سال هفتم.

۴۷- سریّه «عبد اللّه بن أبى حدرد» به «إضم»- ذى حجّه سال هفتم.

۴۸- سریّه «غالب بن عبد اللّه لیثى» به «کدید» بر سر «بنى ملوّح» – صفر سال هشتم.

۴۹- سریّه «غالب بن عبد اللّه لیثى» به «فدک» بر سر «بنى مرّه»- صفر سال هشتم.

۵۰- سریّه «کعب بن عمیر غفارى» به «ذات أطلاح» از سرزمین شام- ربیع الأوّل سال هشتم.

۵۱- سریّه «شجاع بن وهب أسدى» به «سىّ»: آبى از «ذات عرق»- ربیع الأوّل سال هشتم.

۵۲- سریّه «عیینه بن حصن فزارى» بر سر «بنى العنبر».

۵۳- سریّه «قطبه بن عامر بن حدیده» به «تباله» بر سر قبیله «خشعم» بعد از سریّه شجاع بن وهب.

۵۴- سریّه «مؤته»- جمادى الأولى سال هشتم.

۵۵- سریّه «عمرو بن عاص»: سریّه «ذات السلاسل» آبى در آن طرف وادى القرى بر سر «بلىّ» و «قضاعه»- جمادى الآخره سال هشتم.

۵۶- سریّه «أبو عبیده بن جرّاح»: سریّه «خبط» بر سر «جهینه»- رجب سال هشتم.

۵۷- سریّه «أبو قتاده بن ربعى أنصارى» به «خضره» از سرزمین نجد، مسکن محارب بر سر «غطفان»- شعبان سال هشتم.

۵۸- سریّه «أبو قتاده به «بطن إضم»- رمضان سال هشتم .

۵۹- سریّه «خالد بن ولید» براى ویران کردن بتخانه «عزّى» .

۶۰- سریّه «أبو عامر أشعرى» به «أوطاس»- بعد از حنین .

۶۱- سریّه «عمرو بن عاص» به «رهاط» براى ویران کردن بتخانه «سواع»- رمضان سال هشتم.

۶۲- سریّه «سعد بن زید أشهلى» به «مثلّل» براى ویران کردن بتخانه «مناه»- رمضان سال هشتم.

۶۳- سریّه «خالد بن سعید بن عاص» به «عرنه»- رمضان سال هشتم.

۶۴- سریّه «هشام بن عاص» به «یلملم»- رمضان سال هشتم.

۶۵- سریّه «طفیل بن عمرو دوسى» براى خراب کردن بتخانه «ذى- الکفّین» بت «عمرو بن حممه دوسى»- شوّال سال هشتم.

۶۶- سریّه «غالب بن عبد اللّه» بر سر «بنى مدلج» (بعد از فتح مکّه).

۶۷- سریّه «عمرو بن أمیّه» بر سر «بنى الهذیل» – بعد از فتح مکّه.

۶۸- سریّه «عبد اللّه بن سهیل بن عمرو» بر سر «بنى معیص» و «محارب بن فهر»- بعد از فتح مکّه.

۶۹- سریّه «خالد بن ولید» بر سر «بنى جذیمه».

۷۰- سریّه «ضحّاک بن سفیان کلابى» بر سر «بنى کلاب»- ربیع الأوّل سال نهم.

۷۱- سریّه‏اى که «ثمامه بن أثال حنفىّ» را اسیر کرد .

۷۲- سریّه «علقمه بن مجزّز مدلجى» به بندر «شعیبه»- ربیع الآخر سال نهم.

۷۳- سریّه «عکّاشه بن محصن أسدى» به جناب: سرزمین عذره و بلىّ  ربیع الآخر سال نهم.

۷۴- سریّه «علىّ بن أبى طالب» براى خراب کردن بتخانه «فلس» از «بنى طیّئ» ربیع الآخر سال نهم.

۷۵- سریّه «خالد بن ولید» به «دومه الجندل» بر سر «أکید بن عبد الملک»- ربیع الآخر سال نهم.

۷۶- سریّه «خالد بن ولید» بر سر بنى حارث بن کعب- ربیع الآخر یا جمادى الأولى سال دهم.

۷۷- سریّه «أسامه بن زید» به «أبنى» از ناحیه «بلقاء»- صفر سال دهم.

۷۸- سریّه «خالد بن ولید» بر سر «بنى عبد المدان» در نجران – ربیع الأوّل سال دهم.

۷۹- سریّه «على بن أبى طالب» به یمن – رمضان سال دهم.

۸۰- سریّه «خالد بن ولید» به یمن .

۸۱- سریّه «أسامه بن زید» به سرزمین «بلقاء» و «أذرعات» و «مؤته»- صفر سال یازدهم.

۸۲- متفرّقه: سریّه «بنى عبس» .

مسعودى مى‏نویسد: سرایا از سه تا پانصد نفر است که در شب بیرون روند.

سوارب: دسته‏هائى است که روز بیرون روند.

مناسر: بیش از پانصد نفر و کمتر از هشتصد نفر.

جیش: سپاهى است که شماره‏اش به هشتصد نفر برسد.

خشخاش: بیش از هشتصد و کمتر از هزار نفر.

جیش ازلم: سپاهى است که به هزار نفر برسد.

جیش جحفل: سپاهى است که به چهار هزار نفر برسد.

جیش جرّار: سپاهى است که به دوازده هزار نفر برسد.

و هر گاه سرایا و سوارب پس از بیرون رفتن، پراکنده و دسته دسته شدند، کمتر از چهل نفر «جرائد» و از چهل تا کمتر از سیصد «مقانب» و از سیصد تا کمتر از پانصد نفر «جمرات» است. و هر گاه چهل مرد را مى‏فرستادند، آنها را «عصبه» مى‏نامیدند.

و برخى «مقنب» را مثل «منسر» و هر کدام را میان سى تا چهل مرد دانسته‏اند.

و «کتیبه»: سپاهى است که فراهم گشته و پراکنده نشود و «حضیره»: از ده نفر به پائین را گویند که به جنگ فرستاده شوند و «نفیضه»: آنان را که سپاهى بسیار نیستند، و «أرعن»: سپاه بزرگ بى‏مانند را و «خمیس»: سپاه عظیم را گویند.

غزوه ودّان یا غزوه أبواء

تاریخ غزوه- صفر سال دوم هجرت.

جانشین رسول خدا- سعد بن عباده.

مقصد- قریش و بنى ضمره بن بکر بن عبد مناه بن کنانه.

نتیجه- قرار صلحى با «بنى ضمره» به امضاى «مخشىّ بن عمرو ضمرى»:

سرور «بنى ضمره» در آن تاریخ.

سریّه «عبیده بن حارث بن مطّلب شوّال سال اوّل‏

عدّه سپاهیان- شصت یا هشتاد نفر سوار از مهاجرین که یک نفر هم از انصار همراه آنها نبود.

مقصد- دسته‏اى از قریش که ممکن بود به اطراف مدینه تجاوز کنند.

نتیجه- «عبیده» تا آبگاهى پایینتر از «ثنیّه المره» تاخت و در آنجا با گروه انبوهى از قریش که «عکرمه بن أبى جهل» فرماندهشان بود، روبرو شد، اما جنگى پیش نیامد. فقط «سعد بن أبى وقّاص» تیرى انداخت و نخستین تیرى بود که در تاریخ اسلام از کمان رها شد.

در این سریّه بود که «مقداد بن عمرو بهرانى»: حلیف «بنى زهره» و «عتبه بن غزوان بن جابر مازنىّ»: حلیف «بنى نوفل بن عبد مناف» که هر دو مسلمان بودند و براى این که بتوانند خود را به مسلمانان برسانند، با کفّار بیرون آمده بودند، ولى از دست ایشان گریختند و به دسته مسلمانان پیوستند.

سریّه «حمزه بن عبد المطّلب» رمضان سال اوّل، پس از سریّه «عبیده» یا پیش از آن‏

عدّه سپاهیان- سى نفر از مهاجرین.

نتیجه- حمزه تا ساحل دریا در ناحیه «عیص» پیش رفت و آن جا با سیصد سوار از مشرکان مکّه که «أبو جهل بن هشام» فرماندهشان بود، روبرو شد، اما مجدى ابن عمرو جهنى که با هر دو دسته قرار صلح و متارکه داشت، در میان افتاد و بى‏آن که جنگى روى دهد، هر دو سپاه بازگشتند.

غزوه «بواط» ربیع الاول سال دوم هجرت‏

جانشین رسول خدا در مدینه- «سائب بن عثمان بن مظعون»، یا «سعد بن معاذ» عدّه سپاهیان- دویست نفر.

مقصد- کاروانى از قریش که مدینه در خطر تجاوز ایشان قرار داشت و صد مرد از قریش بودند، از جمله: «أمیّه بن خلف جمحى»، و دو هزار و پانصد شتر داشتند.

نتیجه- رسول خدا تا «بواط» واقع در ناحیه «رضوى» پیش رفت و چون با دشمنى برخورد نکرد به مدینه بازگشت.

غزوه عشیره جمادى الاولى سال دوم هجرت‏

جانشین رسول خدا در مدینه- أبو سلمه بن عبد الأسد.

عدّه سپاهیان اسلام- صد و پنجاه یا دویست نفر.

مقصد- کاروان قریش که رهسپار شام بود.

نتیجه- رسول خدا با سپاهیان اسلامى تا «عشیره» واقع در «بطن ینبع» پیش رفت و ماه جمادى الأولى و چند روزى از جمادى الآخره آن جا ماند و با قبیله «بنى مدلج» و هم پیمانانشان از «بنى ضمره» قرار صلحى منعقد ساخت و سپس بى‏آن که جنگى روى دهد به مدینه بازگشت.

در همین غزوه بود که علىّ- علیه السلام- و عمّار بن یاسر، براى تماشا کردن «بنى- مدلج» که در چشمه و نخلستانشان کار مى‏کردند، نزد آنان رفتند و پس از ساعتى که از کارشان باز دید کردند، روى خاک در سایه درختان خرما به خواب رفتند، تا رسول خدا آمد و آنان را از خواب بیدار کرد و به على که خاک آلود شده بود گفت: مالک یا أبا تراب. أى أبو تراب ترا چه مى‏شود؟

آنگاه گفت: «ألا أحدّثکما بأشقى الناس: رجلین». «آیا شما را به دو مرد بدبخت‏تر از همه مردم خبر ندهم؟، علىّ و عمّار گفتند: چرا، اى رسول خدا! پس گفت: أحیمر ثمود الّذى عقر الناقه، و الذى یضربک یا علىّ! على هذه ، حتّى یبلّ منها هذه . «سرخک ثمود که شتر صالح را کشت و آن کس که سرت‏

را مى‏شکافد و محاسنت را به خود آن آغشته مى‏سازد» .

سریّه «سعد بن أبى وقّاص» ذو القعده سال اول‏

عدّه سپاهیان- هشت نفر از مهاجرین.

مقصد- احتیاط و جلوگیرى از حمله دشمن.

نتیجه- «سعد بن أبى وقّاص» تا سرزمین «خرّار» پیش تاخت و بى‏آن که به دشمنى برخورد کند، بازگشت.

غزوه «سفوان»، غزوه «بدر أولى» جمادى الآخره  یا ربیع الأول سال دوم‏

جانشین رسول خدا در مدینه- «زید بن حارثه».

مقصد- از بازگشت رسول خدا از غزوه «عشیره» ده روز نمى‏گذشت که «کرز بن جابر فهرى» رمه مدینه را غارت کرد. رسول خدا در تعقیب وى تا وادى «سفوان» از ناحیه بدر شتافت و بر وى دست نیافت و به مدینه برگشت.

سریّه «عبد اللّه بن جحش» رجب سال دوم هجرت‏

عدّه سپاهیان- هشت نفر (یا یازده نفر) از مهاجرین.

مقصد- رسول خدا در بازگشت از «بدر أولى» عمّه زاده خود «عبد اللّه بن-

جحش بن رئاب أسدى» را با هشت نفر از مهاجرین  فرستاد، و براى وى فرمانى نوشت، و فرمود که: تا دو روز راه نپیماید آن را نخواند، پس در آن بنگرد و هر چه فرماید عمل کند و کسى از همراهان خود را به همراهى مجبور نسازد.

«عبد اللّه» پس از دو روز که راه پیمائى کرد، نامه را گشود و چنین فرمان یافت:

هرگاه در نامه‏ام نگریستى، همچنان رهسپار شو، تا در «نخله» میان مکّه و طائف فرود آئى، آن جا در کمین قریش باش و اخبارشان را براى ما جستجو کن.

«عبد اللّه» که خود آماده «امتثال» بود، به همراهان خود گفت: هر کدام از شما که با میل و رغبت در آرزوى شهادت است با من رهسپار شود و هر کسى که نمى‏خواهد باز گردد، چه من به فرمان رسول خدا رهسپار مى‏شوم.

از همراهان «عبد اللّه» کسى تخلف نورزید، مگر «سعد بن أبى وقّاص» و «عتبه- ابن غزوان» که در «بحران» بالاى «فرع»  شتر خود را که به نوبت سوار مى‏شدند گم کردند و ناچار براى پیدا کردن آن عقب ماندند. «عبد اللّه» با همراهان خویش در «نخله» فرود آمد و همان جا ماند تا کاروانى از قریش حامل مویز و پوست و دیگر کالاى تجارتى رسید. رجال قریش که اول بار از دیدن مسلمانان بیمناک شدند، با دیدن «عکّاشه بن محصن» که سر تراشیده بود، آسوده خاطر شدند و گفتند: اینان براى انجام عمره آمده‏اند و از ایشان خطرى نیست.

آن روز که روز آخر رجب بود «واقد بن عبد اللّه تمیمى» به طرف «عمر بن- حضرمى» تیراندازى کرد و او را کشت.

دو نفر از ایشان را اسیر گرفتند و یکى هم گریخت و بر وى دست نیافتند. «عبد اللّه بن جحش» کالاى تجارتى را با دو نفر اسیر به مدینه آورد و به قولى: خمس آن را براى رسول خدا جدا کرد و بقیّه را بر اصحاب خود تقسیم نمود.

رسول خدا گفت: ما أمرتکم بقتال فى الشهر الحرام. «من که شما را به جنگ کردن در ماه حرام امر نکرده بودم» و از مال غنیمت و اسیران چیزى تصرّف نکرد، و زبان مسلمانان بر سر «عبد اللّه» و همراهان وى دراز شد و قریش هم به حرف آمدند و گفتند: محمّد و یارانش ماه حرام را حلال شمردند و در آن خونریزى کردند و مال‏هاى مردم را به غارت بردند و مردان را اسیر کردند، تا آن که آیات ۲۱۷ و ۲۱۸ از سوره «بقره» نازل شد و خدا خود جواب قریش را داد و گناه این پیشامد را هم به گردن آنان گذاشت و عبد اللّه و یارانش را اهل ایمان و هجرت و جهاد در راه خدا و امیدوارى به رحمت پروردگارى که آمرزنده و مهربان است معرّفى کرد.

آنگاه رسول خدا أموال غنیمت و اسیران را گرفت و چون قریش براى باز خرید اسیران خود فرستادند، رسول خدا گفت: باشند تا «سعد» و «عتبه» باز گردند، چه ممکن است آنان به دست شما کشته شوند، و در آن صورت ما هم دو اسیر شما را خواهیم کشت. اما موقعى که «سعد» و «عتبه» بازگشتند، آن دو را آزاد کرد. «حکم بن کیسان» اسلام آورد و نزد رسول خدا ماند تا در سریّه «بئر معونه» به شهادت رسید و «عثمان بن عبد اللّه بن مغیره» به مکّه بازگشت و کافر از دنیا رفت.

غنیمت این سریّه نخستین غنیمتى بود که به دست مسلمانان رسید و «عمرو بن- عبد اللّه بن عبّاد حضرمى» نخستین کافرى بود که به دست مسلمانان کشته شد و «عثمان» و «حکم» نخستین اسیرانى بودند که به دست مسلمانان اسیر شدند.

در نیمه رمضان سال دوم ولادت حسن بن علىّ علیهما السلام روى داده است.

غزوه بدر کبرى ۱۷ (یا نوزدهم) رمضان سال دوم هجرت‏

جانشین رسول خدا در نماز- عبد اللّه بن أمّ مکتوم.

جانشین رسول خدا بر مدینه- «أبو لبابه: بشیر بن عبد المنذر».

عدّه سپاهیان- سیصد و سیزده نفر  (مهاجرى ۸۲، أوسى ۶۱، خزرجى ۱۷۰) که براى سوارى دو یا سه اسب و هفتاد شتر بیش نداشتند.

سپاه دشمن- نهصد و پنجاه مرد جنگى، که ششصد نفر زره پوش و صد اسب داشتند.

مقصد- رسول خدا خبر یافت که «أبو سفیان» همراه سى یا چهل نفر از قریش از جمله: «مخرمه بن نوفل» و «عمرو بن عاص» با کاروان تجارت قریش از شام به مکّه بر مى‏گردند، پس به أصحاب خویش چنین گفت: «این کاروان قریش و حامل اموال ایشان است، به سوى آن رهسپار شوید، باشد که خدا آن را نصیب شما گرداند».

أبو سفیان و کاروان- أبو سفیان خبر یافت که رسول خدا اصحاب خود را به تعقیب کاروان واداشته است، پس «ضمضم بن عمرو غفارى» را اجیر کرد و به مکّه فرستاد تا قریش را از این خطر آگاه سازد، او هم با شتاب راه مکّه را در پیش گرفت.

سه روز پیش از این «عاتکه» دختر «عبد المطّلب» دور نمائى از بدر و مهلت سه روز را به خواب دیده بود و «أبو جهل» او را مسخره مى‏کرد و مى‏گفت: پیغمبرى مردان «بنى هاشم» بس نبود که زنانشان هم پیغمبر شده‏اند!.

امّا با رسیدن «ضمضم» که شتر خود را گوش بریده و پیراهن خود را چاک زده بود و قریش را به فریاد رسى کاروان تجارتشان مى‏خواند، «أبو جهل» دم در کشید، و قریش همداستان آماده بیرون رفتن و دفاع از مال خویش شدند.

عکس العمل قریش- از اشراف قریش کسى نماند که براى جنگ بیرون نرود، مگر «أبو لهب» که «عاص بن هشام بن مغیره» را در مقابل چهار هزار درهم که از او مى‏خواست و نمى‏توانست پرداخت کند، به جاى خود اعزام کرد.

حرکت رسول خدا از مدینه- روز دوشنبه هشتم ماه رمضان بود که رسول خدا از مدینه بیرون رفت، لوارا به «مصعب بن عمیر»، رایت «عقاب» را به «علىّ بن أبى طالب»، و رایت دیگر را به «سعد بن معاذ» داد.

رسول خدا و علىّ بن أبى طالب و «مرثد بن أبى مرثد غنوىّ» یک شتر داشتند که به نوبت سوار مى‏شدند و همچنین دیگران. رسول خدا در منزل «ذفران»  فرود آمد و چون از حرکت قریش براى دفاع از کاروان خویش خبر یافته بود، اصحاب خود را نیز با خبر ساخت و با آنان مشورت کرد. برخى از صحابه نظراتى ابراز داشتند، تا این که «مقداد بن عمرو» به پا خاست و گفت: اى رسول خدا! راهى را که خدا فرموده است در پیش گیر که ما همراه توایم. به خدا قسم: آنچه را که «بنى اسرائیل» به موسى گفتند که: تو و پروردگارت بروید و نبرد کنید، ما همین جا نشسته‏ایم ، ما نخواهیم گفت.

بلکه می‏گوئیم: تو و پروردگارت رهسپار باشید و نبرد کنید که ما هم همراه شما نبرد مى‏کنیم.

به خدائى که تو را به حق فرستاده است: اگر ما را تا نواحى یمن ببرى، تا همانجا راه تو را از دشمن هموار خواهیم ساخت. رسول خدا درباره وى دعاى خیر گفت و باز از مردم نظر خواست و قصد او أنصار بود، چه هم جمعیتشان بیشتر بود و هم در «عقبه» با وى بیعت کرده بودند تا وى را مانند فرزندان و زنان خود یارى و نگهدارى کنند.

تاریخ پیامبر اسلام تا صفحه ۲۵۶