«فاطمه» از نگاه قرآن

آن بانو، قلب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود و قلب پیامبر، تجلّی گاه تابش وحی(۱).او، همراز جبرئیل و همسخن آورنده وحی (محدّثه) بود؛ لذا شمیم قدسی فاطمه از گلواژه های وحی، جان را به زیارت ملکوت می برد. امام صادق علیه السلام فرمود: «فاطمه، مشکات قرآن کریم است.»(۲)و امام کاظم علیه السلام فرمود: «فاطمه، کوکب درّی است که در آیه «نور» می درخشد.»(۳)«فاطمه، تابش جمال حق در سوره مبارک «هل اتی» است که به پاس حرمتش «حور»، محو جمال الهی او شده است.»(۴)زمخشری می گوید: «وقتی که آیه «قُلْ لا اَسْئَلُکمْ عَلَیهِ اَجْرَا اِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی»(۵) نازل گردید، گفته شد: «یا رسول اللّه! مَنْ قرابتک؛ ای رسول خدا! نزدیکانی که مهر به آنان پاداش رسالت است، چه کسانی اند؟» پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «علی، فاطمه و فرزندانشان علیهم السلام می باشند.»(۶)ابوسعید خدری می گوید: «پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند، به جبرئیل گفتم: مقصود از «ذُرّیاتنا» در آیه «… وَ ذُرِّیاتِنا قُرَّهَ اَعْینٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ اِماما»(۷) کیست؟ گفت: فاطمه علیهاالسلام است و مراد از «قُرَّهَ اَعْین»، حسن و حسین علیهماالسلام و منظور از «اِماما»، علی علیه السلام می باشند.»( ۸)ابن عباس می گوید: «مقصود از دو بحر، در آیه «مَرَجَ الْبَحْرَین…» علی و فاطمه علیهماالسلام می باشند.»(۹)انس بن مالک نیز می گوید: «مقصود از «دو بحر»، علی و فاطمه علیهماالسلام می باشند.»(۱۰)ابو سعید خدری می گوید: «چون آیه «فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ اَبْنائَنا وَ اَبْنائَکمْ وَ نِسائَنا وَ نِسائَکمْ وَ اَنْفُسَنا وَ اَنْفُسَکمْ...»(۱۱) نازل گردید، پیامبر صلی الله علیه و آله علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام را فرا خواند و فرمود: «پروردگارا! اینان، اهل بیت من هستند.»(۱۲) اکرمه می گوید: «مقصود از آیه «اولئِک الَّذینَ یدْعُونَ یبْتَغُونَ اِلی رَبِّهِمُ الْوَسیلَهَ»(۱۳)پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام می باشند.»(۱۴) جابر بن عبدالله انصاری می گوید که رسول خدا فرمود: «خداوند، علی و فاطمه و فرزندان معصومشان را «حجّت» قرار داد و آنان، دریچه های رحمت و درهای علم و دانش در میان امت هستند. کسی که آنان را هادی و پیشوای خود قرار داد، به صراط مستقیم هدایت شده است و این است، فروغ تابناک: «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ».جابر در روایتی دیگر می گوید که پیامبر اکرم فرمود: «زهرا، زهره فروزان آسمان هدایت است.»(۱۵) و نیز در پرتو آیه «اَلَمْ تَرَ کیفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً….»(۱۶)؛ از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: «پیامبر خدا صلی الله علیه و آله اصل و ریشه درخت مبارک، علی علیه السلام فرع آن، حسن و حسین علیهماالسلام ثمره آن و فاطمه علیهاالسلام شاخسار آن است.» و در روایتی دیگر از پیامبر نقل شده که: «فاطمه، فرع آن است.»(۱۷) از عبداللّه بن مسعود روایت شده که آیه «اِنّی جَزَیتُهُمُ الْیوْمَ بِما صَبَرُوا اَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُون»(۱۸)؛ در جلالت علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام نازل گردیده است و پاداش صبر و بردباری برای آن رستگاران است(۱۹). و نیز از ابن عباس روایت شده که منظور از «کلمات» در آیه «فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کلِماتٍ…»(۲۰)؛ محمد صلی الله علیه و آله ، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام می باشند(۲۱).امام صادق علیه السلام فرمود: «لَیلَهُ الْقَدْر»، فاطمه و «وَالرُّوح»، روح القدس است که در جان و روح فاطمه نازل می گردد.» و این است پرتوی از سوره مبارکه قدر. امام باقر علیه السلام فرموده است: «خانه علی و فاطمه، قسمتی از حجره رسول خداست و سقف آن، عرش الرّحمن است و باطن این خانه تا عرش خداوند، امتداد دارد که معراج وحی است.» و در بیانی دیگر، فرمود: «خداوند متعال در بصیرت محمد صلی الله علیه و آله ، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام نوری نهاده است که آنان، عرش خدا را می بینند و بام خانه آنان، عرش خداست.»(۲۲) ابن عباس روایت می کند که آیه «وَ الَّذینَ آمَنوُا وَاتَّبَعَتْهُمُ ذُرِّیتُهُم…»(۲۳)؛ در شأن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام نازل گردیده است(۲۴). و نیز همو روایت می کند که آیه «وَ یؤثِرُونَ عَلی اَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ»،(۲۵) در جلالت و فضیلت فاطمه، علی و فرزندان آن دو بزرگوار علیهم السلام نازل گردیده است(۲۶). و ابو سعید خدری روایت می کند که پس از نزول آیه «وَ ءاتِ ذالْقُربَی حَقَّهُ»(۲۷)، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فاطمه را فراخواند و «فدک» را به وی بخشید(۲۸). ابان بن تغلب، از امام جعفر صادق علیه السلام و آن حضرت، از پدران بزرگوار خویش علیهم السلام روایت می کند: «چون آیه فوق نازل گردید، پیامبر[دخترش [فاطمه علیهاالسلام را دعوت کرد و فدک را به وی بخشید.»(۲۹) روایات پیرامون «بخشیدن فدک به فاطمه علیهاالسلام » بسیار است، که در این رابطه می توان به مجامع و کتب روایی و تفسیری، مراجعه کرد(۳۰). به هر روی، فروغ مکارم زهرا علیهاالسلام بر آفاق آسمانی «قرآن»، فروزان و مایه مباهات دوستان آن حضرت است. بدیهی است آنچه گفته شد، پرتوی از مکارم آن صدّیقه طاهره است؛ ولی آنان که قدرت بصیرتشانْ ملکوت را فتح می کند و به رمز و راز قرآن آگاهند و در باطن نورانی قرآن شناورند، در می یابند که جان و قلب فاطمه، تجلّی گاه انوار وحی خدا بود، و قرآن با تمام آفاق ملکوتی اش بر جان آن بانوی محدّثه تابیده است. زیرا او، قلب پیامبر و هم سخن آورنده وحی بود. بی گمان، فاطمه زهرا علیهاالسلام به مراتب از «مریم مطهّره و برگزیده» که ده ها آیه قرآن جلالتش را می ستاید، بالاتر و برتر است. این بود پرتوی از عظمت آن بانو بر ملکوت آیات قرآنی. گرچه آیات دیگری نیز با تفسیر و تأویل، بر مکانت آسمانی فاطمه علیهاالسلام دلالت دارند؛ امّا این مختصر را گنجایش بیان تمام آن آیات نمی باشد.(۳۱)

پی نوشت:

  1. «بحار الانوار» ج ۴۳، ص ۲۴٫
  2. «کشاف» زمخشری، ج ۴، ص ۲۲۰٫
  3. «کشف الیقین» ص ۴۱۶٫
  4. «روح المعانی» آلوسی، ج ۲۹، ص ۱۵۷٫
  5. شوری / ۲۳٫
  6. «کشاف» ج ۴، ص ۲۲۰٫
  7. فرقان / ۷۴٫
  8. «شواهد التنزیل» حسکانی، ج ۱، ص ۴۱۶٫
  9. همان، ج ۲، ص ۲۰۸؛ «درّ المنثور» سیوطی، ص ۶۹۷٫
  10. «شواهد التنزیل» ج ۲، ص ۲۰۸٫
  11. آل عمران / ۶۱٫
  12. «ذخائر العقبی» ص ۲۵٫
  13. اسراء / ۵۷٫
  14. «شواهد التنزیل» ج ۱، ص ۳۴۲٫
  15. همان.
  16. ابراهیم / ۲۴٫
  17. «شواهد التنزیل» ج ۱، ص ۳۱۱ و ۳۱۲٫
  18. مؤمنون / ۱۱۱٫
  19. «فاطمه الزهرا بهجه قلب المصطفی» ص ۳۱٫
  20. بقره / ۳۷٫
  21. «مناقب» ابن مغازلی، ص ۶۳٫
  22. «تأویل الآیات الظاهره» علی الحسینی الاسترآبادی، ص ۷۹۲٫
  23. طور/ ۲۱٫
  24. «شواهد التنزیل» ج ۲، ص ۱۹۸٫
  25. حشر/ ۹٫
  26. «شواهد التنزیل» ج ۲، ص ۲۴۶ و ۲۴۷٫
  27. اسراء / ۲۶٫
  28. «شواهد التنزیل» ج ۱، ص ۳۴۱ – ۳۳۹٫
  29. همان.
  30. «مجمع البیان» ج ۶، ص ۴۱۱؛ «صافی» ج ۳، ص ۱۸۶٫
  31. ر.ک: «ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی» محبّ الدین احمد بن عبدالله الطبری؛ «فاطمه در قرآن» آیه الله سید صادق روحانی؛ «شواهد التنزیل» عبیدالله بن عبدالله بن احمد المعروف بالحسکانی، تحقیق: محمد باقر محمودی؛ «تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العتره الطاهره» علی الحسینی الاسترآبادی و…